TỤC NGỮ CA DAO VUI VỀ XỨ ĐÔNG .

TỤC NGỮ CA DAO VUI VỀ XỨ ĐÔNG

.

       Chúng tôi xin trích một “lát cắt nhỏ” trong tập Xứ Đông – Miền ca dao tục ngữ chuẩn bị xuất bản do Nhà Xuất bản Văn học ấn hành với hơn 700 trang in khổ lớn. Lần đầu tiên trong lịch sử xứ Đông được ra mắt với qui mô bao trùm tất cả các huyện, phủ thuộc trấn Hải Dương xưa, nay là thành phố Hải Phòng và tỉnh Hải Dương. Mong bạn đọc đón xem:

1-

Làng Cấm ăn trắng mặc trơn

Chẳng phải lấm L… vẫn có cái ăn

(Làng chài Da Viên, có giáp Cấm nên còn gọi là làng Cấm thuộc tổng Da Viên, thời nay thuộc phường Minh Khai quận Hồng Bàng, từ tháng 07/2025 thuộc phường Hồng Bàng thành phố Hải Phòng. Từ thời Nguyễn, cảng Ninh Hải thuê thực địa của làng Cấm, nên thôn dân làng chài này không phải đi “mò cua bắt cá” vẫn có tiền tiêu)

2-

Nước sông trộn với nước ngòi

Con trai làng Vẻn để “bòi” cắm đăng?

Làng An Biên, tên Nôm là Vẻn thuộc tổng Đông Khê, thời nay thuộc phường An Biên quận Lê Chân, từ tháng 07/2025 thuộc phường An Biên tp. Hải Phòng. Và bên hữu ngạn sông Tam Bạc là khu vực chợ Sắt quận Hồng Bàng, từ tháng 07/2025 thuộc phường Hồng Bàng tp. Hải Phòng. Thôn dân làng này làm nghề đánh bắt cá, suốt ngày phải ngâm mình dưới nước.

3-

Lấy chồng làng Bớp

Như vứt L. đi

(Làng Phụng Pháp, tên Nôm là Bớp, hay Phọng thuộc tổng Đông Khê, thời nay thuộc phường Đằng Giang quận Ngô Quyền thành phố Hải Phòng, từ tháng 07/2025 thuộc phường Gia Viên tp. Hải Phòng. Vì đất đai của làng này trũng, cày cấy khó khăn, đàn ông thì lười, việc mưu sinh gặp vô vàn gian khó)

4-

Làng Nội lọc nước lấy cái

Làng Bi xẻo dái lấy tiền

Làng Tráng dạng háng kiếm tôm

Làng Tè lấm L… canh ngọt

(Làng Nội Tạ, gọi tắt là Nội thuộc tổng Bắc Tạ huyện Tứ Kỳ, từ năm 1838 trở đi thuộc huyện Vĩnh Bảo, thời nay thuộc xã An Hòa huyện Vĩnh Bảo. Giáp (đơn vị hành chính dưới 25 hộ dân) Đại Bi, gọi tắt là Bi thuộc làng Oai (Uy) Nỗ tổng Bắc Tạ, từ đầu thế kỷ XX thuộc tổng Oai Nỗ, thời nay thuộc xã Hiệp Hòa, huyện Vĩnh Bảo. Giáp An Lãng, tên Nôm là Tráng thuộc làng Trung Tạ tổng Bắc Tạ, thời nay thuộc xã An Hòa huyện Vĩnh Bảo. Làng Trung Tạ, tên Nôm là Tè thuộc tổng Bắc Tạ huyện Tứ Kỳ, từ năm 1838 trở đi thuộc huyện Vĩnh Bảo, thời nay thuộc xã An Hòa huyện Vĩnh Bảo. Từ tháng 07/2025 các địa danh trên thuộc xã Vĩnh Hòa tp. Hải Phòng)

5-

Từ Đường đan lát thâm trôn

Thâm Động lấm L. thiên hạ ngọt canh

(Làng Từ Đường, thời Đồng Khánh đổi là Từ Lâm thuộc tổng Kê Sơn huyện Vĩnh Lại, thời nay thuộc huyện Vĩnh Bảo có nghề đan lát. Còn làng Thâm (Sâm) Động nằm sát sông Hóa, nên khá giỏi về chao mò, bắt cua cáy)

6-

Rau âm phủ nấu với mủ L… tiên

Ngựa ông Cao Biền nấu với ả L… treo.

(Đây là câu ca ở huyện Tứ Kỳ cổ, từ năm 1838 thuộc huyện Vĩnh Bảo. Thời nay thuộc huyện Vĩnh Bảo, từ tháng 07/2025 thuộc tp. Hải Phòng. Còn rau âm phủ là măng, mủ L. tiên là đại hỏa trùng (tên Nôm là rươi), còn ả L treo là quả khế, ngựa ông Cao Biền là con rốc, tức cua đồng. Đây là hai món ngon của Hải Phòng)

7-

Gỏi tép dậu rách

Cá nhệch mẻ riềng

Còn mủ L. tiên

Đừng quên vỏ quýt

(Đây là câu thành ngữ ở Vĩnh Bảo, Tứ Kỳ. Lá dậu rách hay còn gọi là húng tép hay đại ngải, làm gỏi tép với thân cây chuối non là món đặc sản của vùng đất này)

8-

Làng Thiều dệt chiếu thâm trôn

Phù Tinh nấu rượu để L. ăn gio

Làng Quán vác vịt đi mò

Bắt được giỏ cáy phải bò sang Gang

(Làng Tiên Thiều tên Nôm là Thiều thuộc tổng Lập Lễ huyện Thanh Hà, thời nay thuộc xã Thanh Hồng huyện Thanh Hà, từ tháng 07 năm 2025 thuộc xã Hà Đông tp. Hải Phòng. Làng Phù Tinh thuộc tổng Lập Lễ huyện Thanh Hà, thời nay thuộc xã Trường Thành huyện Thanh Hà, từ tháng 07 năm 2025 thuộc xã Hà Đông tp. Hải Phòng. Làng Quan Trang, tên Nôm là Quán bên tả ngạn sông Hổ Mang (từ năm 1891 là Văn Úc) thuộc tổng Quan Trang huyện Kim Thành, từ cuối thế kỷ XIX thuộc huyện An Lão, thời nay thuộc xã Bát Trang huyện An Lão, từ tháng 07 năm 2025 thuộc xã An Trường tp. Hải Phòng. Trong đó một số sách xuất bản tại huyện Thanh Hà ghi làng này thuộc tổng Hạ Vĩnh là chưa có cơ sở. Còn làng Quảng Xuyên, tên Nôm là Gang thuộc tổng Toại An huyện Tứ Kỳ bên hữu ngạn sông Thái Bình, thời nay thuộc xã Tứ Xuyên, sau là Chí Minh huyện Tứ Kỳ, từ tháng 07 năm 2025 thuộc xã Chí Minh tp. Hải Phòng)

9-

Lấy chồng Đồ Sơn

Phí L. cưới hỏi

(Trước đây tổng Đồ Sơn đều làm nghề chài lưới, nên thường xuyên phải xa nhà. Đàn ông tổng này ngày trước tính tình hơi bị hiếu thắng gia trưởng)

10-

       Lấy chồng Láng Cáp

       Bằng đáp L. đi

       (Đây là câu tục ngữ trước năm 1945 ở tổng Phục Lễ. Giáp Láng Cáp thuộc làng Lập Lễ tổng Phục Lễ, thời nay thuộc xã Lập Lễ huyện Thủy Nguyên, từ tháng 07/2025 thuộc phường Nam Triệu tp. Hải Phòng)

11-

Làng Vàng dệt vải thâm trôn

Làng Côm nấu rượu để L. chấm gio

Đồng Lĩnh vác vịt đi mò

Bắt được giỏ cáy lại bò sang Hương

(Làng Hoàng Xá tên Nôm là Vàng, làng Cam Lộ gọi tắt là Cam và làng Đông Lĩnh đều thuộc tổng Hoàng Xá huyện Thanh Hà, thời nay thuộc xã Quyết Thắng huyện Thanh Hà, từ tháng 07/2025 thuộc phường Ái Quốc tp. Hải Phòng. Còn làng Hương Đại gọi tắt là Hương thuộc tổng Hương Đại huyện Thanh Hà, thời nay thuộc xã Thanh Xá huyện Thanh Hà, từ tháng 07/2025 thuộc xã Thanh Hà tp. Hải Phòng)

12-

Nước sông hòa với nước ngòi

Con trai Hiền Võng để “bòi” cắm đăng?

(Làng Hiền Võng tổng Lại Xá huyện Thanh Hà, nằm sát bên hữu ngạn sông Hổ Mang (nay là Văn Úc), thời nay thuộc xã Hợp Đức huyện Thanh Hà, từ tháng 07 năm 2025 thuộc xã Hà Đông tp. Hải Phòng

13-

Làng Dà dệt vải thâm trôn

Làng Quốc lấm L. thiên hạ ngọt canh

(Làng Đà Phố, tên Nôm là Dà thuộc tổng Bồ Dương huyện Vĩnh Lại, còn làng Phụ Quốc gọi tắt là Quốc, sau là Phụ Dực cũng thuộc tổng Bồ Dương huyện Vĩnh Lại, thời nay thuộc xã Hồng Phúc huyện Ninh Giang, từ tháng 7 năm 2025 thuộc xã Khúc Thừa Dụ tp. Hải Phòng)

14-

Lấy chồng làng Tó

Như bỏ L. đi

(Giáp Tổ Long, tên Nôm là Tó thuộc làng Chuế Cẩm tổng Lạc Thị huyện Gia Lộc, thời nay thuộc xã Phương Hưng huyện Gia Lộc, sau là xã Gia Lộc huyện Gia Lộc tỉnh Hải Dương, từ tháng 07/2025 thuộc xã Gia Lộc tp. Hải Phòng. Thôn dân nơi đây khá vất vả về con đường mưu sinh, còn đàn ông thì gia trưởng)

          15-

Làng Gạo chết đói nhăn răng

Làng Lúa hết thóc quanh năm liên hồi

Làng Bó thì mở hết lời

Còn làng Chuối chẳng có quả “bòi” nào ăn?

(Đây là câu vè vui nói về tên Nôm của bốn làng thuộc huyện Gia Lộc. Làng Mạnh Tân, tên Nôm là Gạo thuộc tổng Hội Xuyên (tên Nôm là Cuối), thời nay thuộc xã Gia Tiến huyện Gia Lộc, từ tháng 07/2025 thuộc xã Gia Lộc tp. Hải Phòng. Giáp Kim Lũ, Thông Du, tên Nôm là Lúa thuộc tổng Đoàn Bái (tên Nôm là Bái), thời nay thuộc xã Đoàn Thượng huyện Gia Lộc, từ tháng 07/2025 thuộc xã Trường Tân tp. Hải Phòng. Làng Phương Duy, tên Nôm là Bó thuộc tổng Phương Duy (tên Nôm là Bó), thời nay thuộc xã Gia Hòa, từ tháng 07/2025 thuộc xã Gia Phúc tp. Hải Phòng. Còn làng Chuế Khê, tên Nôm là Chuối thuộc tổng Lạc Thị (tên Nôm là Hống). Thời nay thuộc xã Lê Lợi, từ tháng 07/2025 thuộc xã Yết Kiêu tp. Hải Phòng)

16-

Các làng Neo, Giữa, Vàng, Lai

Trương, Nguộn, Dựa, Xá, Giác, Khoai, Sộp, Bùi

Đầng, Giao, Ghép, Vối, San, Nuồi

Để Mơ, Chìa, Nại, Vắp “bòi” Ổ, Ô

(Đây là bốn câu ca dao vui, nói về 24 làng gọi theo tên Nôm của huyện Thanh Miện thời xưa: Làng Bất Nạo, tên Nôm là Neo thuộc tổng Phù Nội (tên Nôm là Nuồi); Làng Chỉ Trung, tên Nôm là Giữa thuộc tổng Phù Nội; Làng Hoàng Xá, tên Nôm là Vàng thuộc tổng Phù Nội; Làng An Lạc, tên Nôm là Lai thuộc tổng Phù Nội; Làng Thọ Trương, tên Nôm là Trương thuộc tổng Thọ Trương (tên Nôm là Trương); Làng Thọ Xuyên, tên Nôm là Nguộn thuộc tổng Thọ Trương. Ở tổng Đoàn Lâm cũng có làng Nguộn, nhưng về sau tổng Đoàn Lâm mới được cắt từ Gia Lộc về từ cuối thế kỷ XIX; Làng An Bình, tên Nôm là Dựa thuộc tổng Thọ Trương (tên Nôm là Trương); Làng Đông La, tên Nôm là Xá thuộc tổng Văn Xá (tên Nôm là Đầng); Làng An Nghiệp, tên Nôm là Giác thuộc tổng Phú Mễ; Làng An Khoái, tên Nôm là Khoai thuộc tổng Phú Mễ; Làng Ngọc Lạp, tên Nôm là Sộp thuộc tổng Từ Ô (tên Nôm là Ô); Làng Bùi Xá, tên Nôm là Bùi thuộc tổng Từ Ô; Làng Văn Xá, tên Nôm là Đầng thuộc tổng Văn Xá (tên Nôm là Đầng); Làng Triều Dương, tên Nôm là Giao thuộc tổng My Động; Làng Đan Giáp, tên Nôm là Ghép thuộc tổng My Động; Làng Hội Yên, tên Nôm là Vối thuộc tổng My Động; Làng Châu Quan, tên Nôm là San thuộc tổng Từ Ô; Làng Phù Nội, tên Nôm là Nuồi thuộc tổng Phù Nội; Làng My Trì, tên Nôm là Mơ thuộc tổng La Ngoại; Làng Cụ Trì, tên Nôm là Chìa thuộc tổng La Ngoại; Làng Nại Trì, tên Nôm là Nại thuộc tổng La Ngoại; Làng Thủ Pháp, tên Nôm là Vắp thuộc tổng Từ Ô; Làng Tiêu Ổ, tên Nôm là Ổ thuộc tổng La Ngoại và làng Từ Ô, tên Nôm là Ô thuộc tổng Từ Ô. Từ tháng 07 năm 2025 toàn bộ huyện Thanh Miện chia thành năm xã (Thanh Miện, Bắc Thanh Miện, Hải Hưng, Nguyễn Lương Bằng, Nam Thanh Miện) thuộc tp. Hải Phòng)

          17-

Đò làng Ngọc

Thóc làng Mòi

“Bòi” làng Vạc

Hay:

Đò Ngọc

Thóc Mòi

“Bòi” Vạc

(Giáp Ngọc Mai, gọi tắt là Ngọc thuộc làng Hạ Khuông (nơi có đền thờ Thượng thư Phạm Đình Trọng) thuộc tổng Phúc Cầu huyện Đường An, thời nay thuộc xã Hưng Thịnh huyện Bình Giang, từ tháng 07/2025 thuộc xã Kẻ Sặt tp. Hải Phòng. Giáp Đông, tên Nôm là Mòi làng Tuy Lai thuộc tổng Vĩnh Lại huyện Đường An, thời nay thuộc xã Vĩnh Tuy huyện Bình Giang, từ tháng 07/2025 thuộc xã Kẻ Sặt tp. Hải Phòng. Còn làng Hoạch Trạch, tên Nôm là Vạc thuộc tổng Đường An, thời nay thuộc xã Thái Học huyện Bình Giang, từ tháng 07/2025 thuộc xã Đường An tp. Hải Phòng)

.

NGỌC TÔ sưu tầm